هشدار دیپلمات‌های پیشین: چندصدایی در سیاست خارجی ایران باید پایان یابد

به گزارش نیوز تودی، ۷۸ نفر از سفرا و دیپلمات‌های سابق ایران در بیانیه‌ای خواستار بازنگری در سیاست خارجی با رویکردی واقع‌بینانه، هوشمند و مبتنی بر منافع ملی شدند. در این بیانیه آمده است: «سیاست خارجی فرصت‌محور و منفعت‌گرا ایجاب می‌کند از طریق گفت‌وگو و مذاکره با طرف‌های خارجی، از بازگشت یا تشدید تحریم‌ها جلوگیری شود.»

دیپلمات‌های پیشکسوت تأکید کردند که سیاست خارجی ایران در دهه‌های اخیر به دلیل فشارهای خارجی، تحریم‌های گسترده، تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، و همچنین محدودیت‌های داخلی و تصمیم‌گیری‌های غیرمنعطف و ناهماهنگ، با چالش‌های ساختاری مواجه بوده است. پیام‌های متناقض، سیاست‌گذاری‌های ناسازگار و انباشت تنش‌ها، توان چانه‌زنی و قدرت دیپلماسی ایران را کاهش داده است. خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها، همراه با محدودیت‌های خودساخته در بهره‌گیری از دیپلماسی دوجانبه و چندجانبه، این مشکلات را تشدید کرده است.

این دیپلمات‌ها هفت راهکار عملی و تنش‌زدای مبتنی بر ظرفیت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای برون‌رفت از این وضعیت پیشنهاد داده‌اند. نیوز تودی در گفت‌وگو با ابراهیم رحیم‌پور، دیپلمات بازنشسته و معاون پیشین وزیر امور خارجه، به بررسی این پیشنهادات و مؤلفه‌های قابل تغییر در سیاست خارجی پرداخته است.

ضرورت صدور این بیانیه در شرایط کنونی چیست؟
ما گروهی از سفرا و مقامات سابق وزارت امور خارجه هستیم که با وجود بازنشستگی، تحولات سیاست خارجی را به‌دقت دنبال می‌کنیم. ما به دنبال منفعت شخصی نیستیم و با حقوق بازنشستگی زندگی می‌کنیم، اما دغدغه سرنوشت کشور را داریم. در این مقطع حساس، همه باید کمک کنند، نظر بدهند و دیدگاه‌های خود را با مسئولان و مردم در میان بگذارند. امروز همه جا، از صف نانوایی تا مهمانی‌ها، مردم می‌پرسند: «آیا جنگ می‌شود؟» این نشان می‌دهد توضیحات رسمی هنوز افکار عمومی را اقناع نکرده است. تدوین این بیانیه با امضای ۷۸ نفر کار سختی بود، زیرا متقاعد کردن این تعداد شخصیت صاحب‌نظر نیازمند تلاش بسیار است. سال‌هاست بیانیه‌هایی صادر می‌کنیم تا به نظام اجرایی کمک کنیم از اشتباهات پرهیز کند. بسیاری از مشکلات امروز نتیجه خطاهای گذشته است و حالا باید بدانیم چه باید کرد و از چه باید اجتناب کرد.

کدام مؤلفه‌ها در سیاست خارجی باید تغییر کند؟
سیاست خارجی باید بر اساس واقعیت‌ها شکل بگیرد، نه آرزوها. آرزو داشتن خوب است، اما در عمل باید شرایط را با نگاهی عاقلانه و جامع ارزیابی کرد. یکی از نیازهای اساسی، جلوگیری از موازی‌کاری در سیاست خارجی است. اکنون هر نهادی با مواضعی متفاوت اظهارنظر می‌کند. برای مثال، در موضوع زنگزور، سخنان آقای ولایتی، سردار جهانی، بیانیه وزارت خارجه و اظهارات آقای پزشکیان کاملاً متفاوت بود. این شیوه مدیریت، وحدت نظر را از بین می‌برد. مگر کشور بی‌صاحب است که هر کس نظری بدهد؟ سیاست خارجی باید یکپارچه باشد و تنها از زبان وزیر امور خارجه بیان شود. در دنیای امروز، چندصدایی در سیاست خارجی پذیرفتنی نیست و هماهنگی کامل میان نهادها ضروری است.

*** نقش تغییر راهبرد حکمرانی در بهبود روابط خارجی را چگونه ارزیابی می کنید و اینکه آیا این تغییرات منجر به بهبود روابط خارجی خواهد شد؟

 اگر خانه‌ای کج ساخته شود، باید اصلاح شود تا فرو نریزد. ما در برخی حوزه‌ها اقداماتی انجام داده‌ایم که نتیجه مطلوب نداشته است. سیستم اطلاعاتی، نظامی و حتی مدیریتی ما در کنار نقاط قوت، ضعف‌هایی نیز دارد که باید برطرف شود.در ماجرای زنگزور و قره‌باغ، این مشکلات ریشه‌دار و چند دهه‌ای هستند. لازم است گذشته را کالبدشکافی کنیم، خطاها را شناسایی کنیم و با یک نقشه جامع و درست، مسیر آینده را ترسیم کنیم.

*** این کالبد شکافی جزو راهکارهای پیشنهاد برای برون رفت از بن‌بست‌های سیاست خارجی کشوراست؟

قطعاً. انتشار بیانیه به معنای این است که ما نگرانیم و معتقدیم شرایط مطلوب نیست. این بیانیه صدای افرادی است که سال‌ها در دستگاه دیپلماسی کشور خدمت کرده‌اند. گاهی این دیدگاه‌ها در جلسات خصوصی مطرح می‌شود و گاهی به‌صورت علنی تا افکار عمومی نیز در جریان قرار گیرد.

افکار عمومی غریبه نیستند و باید آگاه باشند. نگرانی از «تشویش اذهان عمومی» نباید مانع اطلاع‌رسانی شفاف شود. در تاریخ، حتی حضرت علی (ع) در جنگ صفین، زمانی که اکثریت یارانش تمایلی به ادامه نبرد نداشتند، به خواست آنان احترام گذاشت. افکار عمومی اهمیت دارد، حتی اگر تصمیمش اشتباه باشد.

*** لطفاً درباره پیشنهاد «بی‌طرفی فعال در روابط خارجی» توضیح دهید.

در ذات این مفهوم، «استقلال» نهفته است؛ اما استقلالی که منجر به انزوا نشود. کشوری مانند کره شمالی ممکن است مستقل باشد، اما منزوی است و مردمش در فشار زندگی می‌کنند. ما باید میان قدرت‌های بزرگ جهان بی‌طرف باشیم، اما فعال عمل کنیم؛ یعنی با همه طرف‌ها—از آمریکا و اروپا گرفته تا چین، روسیه و هند—گفت‌وگو و تعامل داشته باشیم.

بی‌طرفی فعال یعنی نه وابسته به شرق باشیم و نه به غرب، و در عین حال منزوی نمانیم. تجربه نشان داده که اتکا صرف به یک یا دو قدرت، مانند روسیه یا چین، در بزنگاه‌های حساس به اندازه کافی به کار ما نیامده است؛ نمونه‌اش جنگ ۱۲ روزه.